ریشهشناسی و مفهوم کلیدی:
واژهی «جیان Jian» در اصل به معنای «لنگیدن» یا «فرد لنگ» بوده است. این معنا بعداً گسترش یافته تا «دشواری در راه رفتن» و به طور کلی «مشقت» را دربرمیگیرد.
ایدهنگار «جیان Jian» تصویری پیچیده برای بیان «هوای سرد» در بالا و تصویر «پا» به همراه «یک جفت عصا» در پایین است که در کنار هم دشواری در راه رفتن و مشقتوسختی را ترسیم میکنند. در دشواری، تنها کسانی که متعادل و درستکار هستند ادامه میهند و دیگران توقف کرده و به پالایش خود میپردازند. در ادامه به درک بهتر این وضعیت و شیوهی مناسب رفتار در آن میپردازیم.
ساختارشناسی: کوه (☶) در پایین، آب (☵) در بالا
این ساختار صحنهای از مشقت را نشان میدهد: کوهی سر به فلک کشیده در پشت سر و رودخانهای خروشان با درهای عمیق (آب) در پیش رو.
آب بر فراز کوه سیلابی است که از کوه نشئت میگیرد. کوه نماد انسان است و آب نماد مشکلاتِ و خطرها است که از بالای کوه به بیرون جاری شده است. این ساختار نشان میدهد سختی و خطر بیرونی (آب) انعکاس ساختارهای ناکارآمد ذهنی خود فرد (کوه) هستند.
ویژگیهای روانی-عملکردی:
کوه در پایین، نماد سکون آگاهانه، توقف و ژرفنگری است؛ فردی که سبکسرانه عمل نمیکند، ذهنآگاه است و هیاهوی بیرون تأثیری در تصمیمگیری او ندارد. آب در بالا نشان میدهد که وی در میان این مشقتها صادق میماند، تعادل و بینش درست خود را حفظ میکند و به مسیر ادامه میدهد؛ از این رو صادقانه درون این مشکل استوار میماند، ریشهٔ درونیِ مشکل را میبیند و به پالایش آن میپردازد.
در این شرایط تنها کسانی که بینش درست، تعادل کامل و صداقتی استوار دارند میتوانند به جلو گام بردارند. در غیر اینصورت، به جلو گام برداشتن تنها تقلای بیهوده برای پیشروی است که تنها به دشواریها میافزاید.
از همین رو در بسیاری موارد اقدام درست توقف کردن و بازگشتن است؛ بازگشت به درون، پذیرش منشأ سختیها در خود، یاری گرفتن از استاد (درون یا بیرون) به منظور دریافت آگاهی و پالایش ذهن. همین عقبنشینی خردمندانه دشواریها را به فرصت رسیدن به رهایی تبدیل میکند.
حل مشکل در نگاه حافظ نیز از این ویژگیها دور نیست: طلب مِی از ساقی برای دریافت آگاهی و پالایش ذهن و استشمام بوی رهایی در میان سختی:
زین دایِرِهٔ مینا، خونینجِگَرَم، مِی دِه! تا حَل کنم این مُشْکِل دَر ساغَرِ مینایی / حافِظ! شَبِ هِجْران شُد، بویِ خوشِ وَصْل آمَد شادیت، مُبارَک باد ای عاشِقِ شِیدایی!
سیر معنایی:
تضادهای درونی و بیرونی (۳۸) ریشهی مشقتها (۳۹) هستند. فشارِ همین مشقت است که فرد را وامیدارد تا به درون بازگردد و برای رهایی از تضادها و سختیها تلاش کند.
گفتارهای شش خطی 39