فرض ما در کارگاه «سازوکار وجود» این است که زندگی ما و تجربه‌های گوناگون آن، بر اساس سازوکاری شکل می‌گیرند که با سازوکار آفرینش جهان هستی هماهنگ است. از این رو، برای شناخت و بررسی این سازوکار و برخورداری از پشتوانه‌ی نظری و متنی، به چهار متن بنیادین «ای‌جینگ و دائو ده جینگ از چین، اوپانیشادها از هند و قرآن» مراجعه می‌کنیم.

اما هدف اصلی ما این است که به اطلاعات، باورهای نظری و اعتقادات مذهبی درست و دقیق نیز محدود نمانیم و از آن‌ها فراتر رویم؛ تا این سازوکار را تا حد امکان در تجربه‌ی خود به‌طور مستقیم مشاهده و درک کنیم، جلوه‌ها و کاربردهای هر سطح از آن را بشناسیم و بیاموزیم چگونه می‌توانیم آن‌ها را با توجه به شرایط کنونی خود در زندگی به کار بگیریم.

آشنایی بیشتر با کارگاه «سازوکار وجود»

در این مسیر به چهار بخش می‌پردازیم:
۱. توصیف‌های ده‌بال که شرح کنفسیوس و شاگردانش بر ای‌جینگ است

۲. یکی از باطنی‌ترین شرح‌های ای‌جینگ در سلسله‌ی هان به نام «ای‌وی»

۳. ریشه‌شناسی واژه‌ی «ای» و معنای تمثیلی شکل نویسه و طرح ایده‌نگار آن

۴. ساختار قابل مشاهده در خود کتاب

جینگ: کتاب مقدس، تار در دستگاه بافندگی
ای: معمولاً به «سادگی» یا «سهولت» و «تغییرات» ترجمه می‌شود که البته معنای حقیقی آن بسیار فراتر از این ترجمه‌های معمول است.

範圍天地之化而不過，曲成萬物而不遺，通乎晝夜之道而知，故神無方而易無體。
دگرگونی‌های آسمان و زمین را دربرمی‌گیرد و (این دگرگونی‌ها) از حد خود فراتر نمی‌روند؛ موجودات را یک‌به‌یک و به شیوه‌ی متناسب با خود به کمال وجودی‌شان می‌رساند و هیچ‌یک را رها نمی‌کند؛ سازوکارِ دگرگونی شب و روز را درمی‌یابد و از آن آگاه است؛ از این رو شِن (امر اسرارآمیز) بی‌جهت و «ای» بی‌صورت است.

---

چیئن و کون، آیا درون‌مایه و نهفتگیِ 易 (ای) نیستند؟
乾坤，其易之縕邪！

هنگامی که 乾 (چیئن) و 坤 (کون) در جایگاه‌های خود مستقر شدند، 易 (ای) در میان آنها برپا شد.
乾坤成列，而易立乎其中矣。

اگر چیئن و کون نابود شوند، دیگر راهی برای آشکار شدن و دیدن «ای» نیست. اگر ای قابل مشاهده نباشد، چیئن و کون نیز شاید در آستانه‌ی خاموشی قرار گیرند.
乾坤毀，則無以見易。易不可見，則乾坤或幾乎息矣。

---

乾，陽物也；坤，陰物也。
«چیئن، امرِ یَنگ است؛ کون، امرِ یین است.»

陰陽合德，而剛柔有體，以體天地之撰，以通神明之德。
«یین و ینگ فضیلت‌های خود را با هم درمی‌آمیزند، و سختی و نرمی صورت می‌یابند؛ و از این طریق ساختارهای آسمان و زمین را تحقق می‌بخشند....»

---

生生之謂易。
زایشِ پیوسته را ای می‌نامند.»

---

是故，易有大恒（傳世本：太極），是生兩儀，兩儀生四馬（傳世本：四象），四馬（傳世本：四象）生八卦，八卦生吉凶（傳世本：定吉凶），吉凶生六業（傳世本：大業）。
از این رو، در «ای» «داهنگ (پایداری بزرگ)» وجود دارد (یا ای دارای داهنگ است)؛ از آن، دو نمود بنیادین پدید می‌آیند؛ دو نمود چهار «ما (اسب)» را پدید می‌آورند؛ چهار «ما» هشت سه‌خطی را پدید می‌آورند؛ هشت سه‌خطی نیک و بد را پدید می‌آورند؛ و نیک و بد به پیدایش شش کار می‌انجامند.

توضیح نسخه‌شناختی: در متن رایج، به‌جای «پایداری بزرگ» (داهِنگ)، «غایت برتر» (تای‌جی)؛ به‌جای «چهار ما»، «چهار نمود»؛ به‌جای «نیک و بد را پدید می‌آورند»، «نیک و بد را تعیین می‌کنند»؛ و به‌جای «شش کار»، «کار بزرگ» آمده است.

معانی:
داهِنگ (大恒): پایداری بزرگ، دوام بزرگ یا ثبات فراگیر.
- 大 (دا): بزرگ.
- 恒 (هِنگ): پایدار، بادوام، پیوسته و ثابت.

تای‌جی (太極): غایت برتر، حد نهایی، نهایت اکبر
---
دو نمود (兩儀): دو نمود بنیادین که همان یین و یانگ هستند.
---
چهار ما (四馬): معنای متداول «اسب»؛ در متن رایج به جای «چهار ما»، «چهار نمود» آمده است.
معنای تفسیری: چهار حالت یین و یانگ که معمولاً به یینِ بزرگ، یانگِ بزرگ، یینِ کوچک و یانگِ کوچک تعبیر می‌شوند؛ حالت گذار میان اصل یانگ و اصل یین، همانطور که در دایره‌ی تای‌جی و فصل‌های سال می‌بینیم.

در متون سنت دائویی نیز، «اسب 馬» در ارتباط با چهار فصل به کار رفته است.
وِن‌دْزو، «دائو یوان»، دورهٔ هان، احتمالاً سدهٔ دوم پیش از میلاد: «لائودْزو می‌گوید: انسان بزرگ، آرام و فارغ از اندیشه و آسوده از نگرانی است؛ آسمان را سایبان خود می‌گیرد، زمین را ارابهٔ خود، چهار فصل را اسبان خود و یین و یانگ را ارابه‌ران خود؛ در راهی که راه نیست حرکت می‌کند، بی‌خستگی سیر می‌کند و از دری که در نیست بیرون می‌رود.»

هوای‌نان‌دْزو، «یوان دائو شون»، ۲ پیش از میلاد: «اگر چهار فصل اسبان تو باشند، چیزی نیست که نتوانی آن‌ها را در خدمت آن به کار بگیری.»
---
هشت سه‌خطی (八卦): هشت الگوی سه‌خطی که از ترکیب خطوط یین و یانگ ساخته می‌شوند.
---
شش کار (六業): ترجمهٔ لفظی آن «شش کار» یا «شش فعالیت» است، در متن رایج، به‌جای آن «کار بزرگ» آمده است.

«ای وی» به معنای «پود ای» در کنار «ای جینگ» به معنای «تار ای» که در کنار هم تار و پود هستی را شرح می‌دهند.
مربوط به سلسله‌ی هان در حدود ۲پیش از میلاد تا ۱ پس از میلاد.

بخشی از رساله‌ی «شکافتن رمز چیئن» در راستای شناخت «ای»:

کنفوسیوس گفت: «ای» (易) هم «ای» (易) است، هم «بیَن ای» (變易) و هم «بو ای» (不易). این سه را دربرمی‌گیرد و از آنها فضیلت شکل می‌گیرد؛ و کلیدِ راه (道 دائو، راه/اصل) است.
ای (易) [در معنای نخست] در اینجا برای بیان ویژگی ذاتی و خاصیت بنیادین (德 ده، فضیلت/ویژگی و خاصیت ذاتی) به کار می‌رود:
برای راه یافتن و جریان یافتن بی‌دروازه است؛ برای در خود جای دادن و نهان داشتنِ شن (神، امر رازآلود) بی‌درون است.
روشنایی در چهار سو راه می‌یابد و گسترده می‌شود.
آسمان و زمین روشن می‌شوند؛
خورشید، ماه و ستارگان گسترده و برقرار می‌شوند؛
هشت سه‌خطی (八卦) در نظم خود قرار می‌گیرند؛
قواعد سنجش و تقویم هماهنگ و مرتب می‌شوند؛
و پنج سیاره در مدار خود حرکت می‌کنند.
چهار فصل هماهنگ می‌شوند و دانه‌ها می‌رویند و به ثمر می‌رسند.
چهار رود بزرگ جریان می‌یابند؛ آزادانه و آسوده، راست و پاک‌اند.
آنچه ریشه دارد، ریشه می‌گیرد و آنچه شناور است، جریان می‌یابد؛
چی‌ها(氣 نیرو/کیفیت حیاتی) متقابلاً یکدیگر را تقویت و پُر می‌کنند.
بر تهی و بی‌صورت (虛無 شُو وو، تهی و بی‌صورت) اثر می‌گذارد و آن را به حرکت درمی‌آورد؛
پاک و آرام (清淨 چینگ‌جینگ) روشن و آشکار است.»
اشیا را دگرگون می‌کند و به درخشندگی می‌رساند؛
نهایت صداقت و خلوص (至誠 ژی چِنگ) و تمرکز و یکپارچگی (專密 ژوان می) است.
نه گرفتار آشفتگی و تکلف است و نه دچار درگیری و تشویش؛ آرام و بی‌پیرایه است و چیزی را از دست نمی‌دهد. این، ای (易) است.

نکته‌ی قابل توجه:
۱. «ای» بدون قید یا حرف اضافه برای توضیح ذات «ای» و حقیقت بی‌صورت و بنیادین به کار رفته
۲. تمام مراتب وجود مشتقی از «ای» هستند؛ همه‌ی مراتب وجود مرتبه‌ای از ظهور همین حقیقت هستند.

«ماه تابان با سه شعاع نور»
«ظرف یا سطل آبی که آب (مایعی) را به پایین جاری می‌کند»

۱. منشأ ناپیدای نور : حقیقتی است که ده‌بال آن را منشأ بی‌صورت، نادیدنی و فراگیر زنجیره‌ی هستی معرفی می‌کند؛ همان معنای نخست در سنت ای‌وی که تنها با «ای» نشان داده می‌شود.

۲. ماه : ماه ثابت است و نور از آن به پایین می‌تابد؛ این تصویر با «ثبات عظیم» در ده‌بال که یین و ینگ و دگرگونی‌ها را پدید می‌آورد و همچنین، «رکن تغییرناپذیر» در سنت ای‌وی که بستر تغییرات است همخوانی بسیاری دارد.

۳. سه شعاع : سه شعاع نور، تمثیل پدیدار شدن نور منشأ ناپیدا در جهان است. ده‌بال این جریان را «زایش پیوسته» (生生) می‌خواند و از برانگیختن موجودات و حرکت آن‌ها به سوی کمال می‌گوید. سنت ای‌وی نیز آن را «بیان‌ای»، یعنی دگرگونی‌های جهان، می‌نامد.

همین حالت برای ظرف آب و جاری شدن آب هم صادق است:
منشأ ناپیدای آب
ظرف
جریان پیوسته‌ی آب که از ظرف جاری می‌شود.

لائودْزو، جوانگ‌دْزو و لیه‌دْزو از چهره‌های اصلی سنت دائویی هستند.
در فصل «تیِن‌روی» از کتاب لیه‌دْزو، برای توضیح آغاز جهان از پنج مرحله نام برده شده و هر یک توضیح داده شده‌اند: بالاترین آن «تای‌ ای» به معنای «ای برتر، اعظم، اعلا و ...» است؛ سپس تای‌چو، تای‌شی، تای‌سو و هون‌لون:
«
太易者，未見氣也
تای‌ای، وضعیتی است که چی هنوز در آن آشکار نشده است.

太初者，氣之始也
تای‌چو، آغاز چی است.

太始者，形之始也
تای‌شی، آغاز صورت است.

太素者，質之始也
تای‌سو، آغاز ماده یا کیفیت مادی است.

氣形質具而未相離，故曰渾淪

چی، صورت و ماده فراهم آمده‌اند، اما هنوز از یکدیگر جدا نشده‌اند؛ ازاین‌رو آن را هون‌لون، یعنی درهم‌بودگیِ هنوز جدانشده، می‌نامند.
»

جانگ‌ژان، شارح کتاب لیه‌دْزو در دوره‌ی جین غربی، در توضیح تای‌ای می‌نویسد:

易者，不窮滯之稱。凝寂于太虛之域，將何所見耶

«ای، نامِ آن چیزی است که به بن‌بست و ایستایی نمی‌رسد. در قلمروِ تهیِ عظیم، آرام و ساکن است؛ پس چه چیزی را می‌توان در آن مشاهده کرد؟»

از نظر تطبیقی می‌توان «تای‌ای» را با حقیقت دائو در سنت دائویی هماهنگ دانست.

همچنین آنچه در توضیح «ویژگی و خاصیت بنیادین ای» در توضیح «معنای نخست ای» در سنت «ای وی» به نقل از کنفسیوس بیان شده بود هماهنگی‌های قابل توجهی با مفهوم «تای ای» در هستی‌شناسی لیه‌دزو، جایگاه آن در آفرینش و توضیحات جانگ‌ژان بر آن دارد.

۱ و ۲: «ذات ای» و همینطور داهنگ (تای‌جی، ماه) قابل مشاهده نیستند؛ ذات ای از طریق تای‌جی متجلی می‌شود و تای‌جی همانطور که در «ده‌بال» خواندیم، از طریق چیئن و کون قابل مشاهده است.
نکته: اساساً وقتی چیزی یکی است، قابل نشان دادن و مشاهده نیست؛ ذات ای مطلقاً غیب محض است، داهنگ یا تا‌ی‌جی یا ماه نیز یگانه و واحد است پس قابل مشاهده از بیرون نیست؛ چون بیرونی نیست.
۳. یین و ینگ
۴. هشت سه خطی
۵. ۶۴ شش خطی که هر فصل از کتاب را تشکیل می‌دهد و از دو سه خطی و شش خط یین یا یانگ تشکیل شده است.

پنج سطح:

۱. ذات ای، بی‌صورت و بی‌قالب و فراگیر و آگاه مطلق که تک‌تک موجودات را به کمال می‌رساند و همه جا و با همه هست.

۲. داهنگ (جاودانگی یا ثبات عظیم)، تای‌جی (غایت اعظم یا برتر)، ماه، بو ای، رکن ثابت و واحد آفرینش

۳. دوگانگی، یین و یانگ، زوج / برهمکنش این دو نیرو تمام جهان کثرت است.

۴. هشت الگوی بنیادین، سه‌خطی‌ها که رکن ثابت جهان کثرت است.

۵. ۶۴ شش‌خطی، شش سطح آفرینش، همه چیز

در سنت ای جینگ (که سنت کنفسیوسی و دائویی برگرفته یا در ادامه‌ی همان هستند)، همه چیز ظهور و تجلی حقیقتی یگانه، فراگیر، بی‌صورت، بی‌مکان، بی‌زمان، بی‌دروازه، حاضر و فعال است، همانگونه که در سنت اسلامی یا هندی وجود دارد. و این در توضیحات کنفسیوس از «ای»، توضیح معنای «ای» در سنت «ای وی» و طرح ایده‌نگار «ای» قابل مشاهده است.

در مورد کتاب ای و شیوه‌ی استفاده از آن در شرح ضمیمه در «ده بال»:

夫易何為者也？夫易，開物成務，冒天下之道，如斯而已者也。
«ای چه می‌کند؟ ای برای گشودن (آشکار کردن) امور و به سرانجام رساندن (سامان بخشیدن، به کمال رساندن) کارهاست و تمام راه‌های جهان را دربرمی‌گیرد. همین و بس.»