ترجمه‌ی «ای» به «تغییر» یا «دگرگونی» سابقه‌ای طولانی دارد و یکی از مهم‌ترین مستندات آن، لغت‌نامه‌ی «شووِن (說文解字)» از دوره‌ی هان است که ایده‌نگار «ای» را با تصویر «آفتاب‌پرستی که پوست می‌اندازد» تفسیر می‌کند.

با این حال، «آفتاب‌پرستی که پوست می‌اندازد» پشتوانه‌ی باستان‌شناختی ندارد و معمولاً توسط دیرینه‌نویسان معتبر شناخته نمی‌شود. پژوهش‌های دیرین‌نگاری معاصر خوانش‌های دیگری برای این ایده‌نگار پیشنهاد کرده‌اند؛ از جمله «ماه و پرتوهای نور»، «ظرف و ریزش مایع» و «خورشید و جریان چی».

در همین راستا، اسماعیل رادپور در مقاله‌ی «معانی تمثیلی یی در یی‌جینگ» با بررسی دیدگاه‌های گوناگون درباره‌ی ایده‌نگار «ای» و توضیح آن‌ها، خوانش «ماه و پرتوهای نور» را هماهنگ با معنای حقیقی این واژه و متون فلسفی چین می‌داند و بر همین اساس، معنای «دفتر مقدس تجلیات بی‌پایان» را برای «ای جینگ» پیشنهاد می‌کند.

اما حتی اگر از بحث ایده‌نگار صرف‌نظر کنیم، بررسی مستقل متون فلسفی و هستی‌شناختی چین نشان می‌دهد که «ای» در بسیاری از منابع کهن، به حقیقتی بنیادین اطلاق شده است که منشأ مراتب بعدی آفرینش به شمار می‌رود.

یکی از کهن‌ترین کاربردهای هستی‌شناختی واژه‌ی «ای» در رساله‌ی لیه‌دْزو (列子) دیده می‌شود؛ متنی که بخش‌های اصلی آن را معمولاً حدود سده‌ی چهارم پیش از میلاد نسبت می‌دهند. این اثر در فصل «تیان‌روی» (天瑞) مراتب آغازین پیدایش هستی را چنین توصیف می‌کند:
در فصل «تیان‌روی» (天瑞)، این کتاب پنج مرتبه‌ی آغازین هستی را چنین معرفی می‌کند:

太易者，未見氣也 : تای‌ای، مرتبه‌ای است که هنوز هیچ چی (نیروی حیات) پدیدار نشده است؛
太初者，氣之始也 : تای‌چو، آغاز چی است؛
太始者，形之始也 : تای‌شی، آغاز صورت است؛
太素者，質之始也 : تای‌سو، آغاز ماده است.
氣形質具而未相離，故曰渾淪 : آنگاه که چی، صورت و ماده هر سه فراهم آمده‌اند، اما هنوز از یکدیگر جدا نشده‌اند، آن حالت را هون‌لون می‌نامند.

در این توصیف، «تای‌ای» پیش از پیدایش «چی»، «صورت» و «ماده» قرار دارد. از آنجا که هنوز هیچ‌یک از مراتب تعین‌یافته‌ی هستی پدید نیامده‌اند، «تای‌ای» در مقام سرچشمه‌ی همه‌ی مراتب بعدی معرفی می‌شود. بنابراین یکی از کهن‌ترین کاربردهای هستی‌شناختی واژه‌ی «ای»، نه به «تغییر»، بلکه به مرتبه‌ای اشاره دارد که هنوز هیچ تغییری در آن قابل تصور نیست.

چند سده پس از «لیه‌دْزو»، در دوره‌ی دودمان هان (۲۰۶ پ.م. – ۲۲۰ م.)، سنتی تفسیری پیرامون کتاب «ای‌جینگ» پدید آمد که امروزه با نام «ای‌وی» (易緯) شناخته می‌شود. این کتب، در کنار متن‌های اصلیِ «ای‌جینگ»، «تار و پود» نگاه چین باستان به زندگی را می‌ساختند. مهم‌ترین اثر بازمانده از این سنت، رساله‌ی 《易緯·乾鑿度》به معنای «رساله‌ی پودِ ای، شکافتن رمز چیئن(نام فصل اول ای‌جینگ)» است که گمان می‌رود میان سده‌ی یکم پیش از میلاد تا سده‌ی یکم میلادی تدوین شده باشد.

این رساله از دو جهت اهمیت بنیادین دارد: اول اینکه نظام هستی‌شناسی لیه‌دْزو (چهار تای و هون‌لون) را به نظام «پنج تای» صورت‌بندی می‌کند؛ دیگر اینکه سه معنای مشهور برای «ای» را بیان می‌کند. علاوه بر آن، این رساله کهن‌ترین منبع شناخته‌شده‌ای است که اصطلاح «ده‌بال» (十翼) را برای مجموعه‌ رساله‌های تفسیری ای‌جینگ (منسوب به کنفسیوس) را به کار می‌برد.

نکته‌ی مهم‌ اول اینکه استفاده از «ای» برای هر سه معنا نشان می‌دهد هر سه سطح تحت یک نام یعنی «ای» در نظر گرفته شده‌اند پس همگی تجلیات گوناگون یک حقیقت واحد هستند.

و نکته‌ی مهم دیگر و آنچه کمتر مورد توجه قرار گرفته آن است که در ارائه‌ی سه معنا، تنها معنای نخست تنها با واژه‌ی «ای» بیان شده است، در حالی که دو معنای دیگر با افزودن قیدهای «بیان» و «بو» ساخته می‌شوند. این شیوه‌ی نام‌گذاری نشان می‌دهد که «ای» به تنهایی برای اشاره به حقیقت بنیادین کفایت می‌کند، اما برای اشاره به دو معنای دیگر آن، به توضیح بیشتر نیاز است. از این رو، به نظر می‌رسد استفاده‌ی مطلق واژه‌ی «ای» در سنت ای‌وی و شاید مکتب کنفسیوسی (زیرا این سه معنا به نقل از کنفسیوس بیان شده است)، بیش از هر چیز، به همان حقیقت بنیادین اشاره داشته و دو معنای دیگر، تجلی مراتب دیگر همان حقیقت به شمار می‌آمده‌اند.

کنفوسیوس و شاگردانش در مجموعه‌ی «ده‌بال»، بارها از «ای» سخن گفته‌اند. نکته‌ی قابل توجه آن است که در این متن، واژه‌ی «ای» گاه درباره‌ی کتاب و گاه درباره‌ی حقیقتی که کتاب از آن سخن می‌گوید به کار رفته است و مرز میان این دو همیشه به‌صراحت مشخص نیست. از این رو، مناسب‌تر است که نخست همه‌ی توصیف‌های مستقیم «ای» را کنار یکدیگر قرار دهیم و سپس درباره‌ی معنای آن‌ها داوری کنیم.

۱. «ای» بی‌صورت، بی‌تعین و نادیدنی است.

یکی از روشن‌ترین توصیف‌های «ای» در فصل چهارم «تفسیر بزرگ» آمده است:

神無方而易無體

«روح جایگاه ثابتی ندارد و ای هیچ صورت و قالبی ندارد.»

در این عبارت، «بی‌صورت بودن» (無體) مستقیماً به «ای» نسبت داده شده است.

در فصل دوازدهم نیز آمده است:

乾坤，其易之門耶？
乾坤毀，則無以見易。
易不可見，則乾坤或幾乎息矣。

«آیا چیئن (سه‌خطی و شش‌خطی آسمان) و کون (سه‌خطی و شش‌خطی زمین) دروازه‌ی ای نیستند؟ اگر چیئن و کون از میان بروند، دیگر راهی برای آشکار شدن ای وجود نخواهد داشت. و اگر ای آشکار نشود، چیئن و کون نیز نزدیک است از کار بازایستند.»

این عبارت چند نکته‌ی مهم را مستقیماً بیان می‌کند:

«ای» مستقیماً قابل مشاهده نیست.
چیئن و کون راه یا دروازه‌ی آشکار شدن آن هستند.
اگر چیئن و کون نباشند، «ای» آشکار نمی‌شود، اما اگر «ای» تنها آشکار نشود، چیئن و کون از کار باز می‌ایستند.

این دو بخش روی هم رفته بی‌صورتی، منشأ بودن «ای» و فراتر از سایر تعینات، حتی چیئن و کون را نشان می‌دهند که بنیادی‌ترین تعینات در فلسفه‌ی کنفسیوسی به حساب می‌آیند.


۲. فراگیر، فعال، به کمال رساننده‌ی همه‌ی موجودات

در ادامه‌ی فصل چهار نیز آمده است:

易與天地準，故能彌綸天地之道。
範圍天地之化而不過，曲成萬物而不遺。

«ای با آسمان و زمین هم‌تراز است؛ از این رو، راه آسمان و زمین را در بر می‌گیرد؛ دگرگونی‌های آسمان و زمین را فرا می‌گیرد، و همه‌ی موجودات را به کمال می‌رساند، بی‌آنکه هیچ‌یک را فروگذارد.»

در این عبارت، «曲成» به‌ثمر رساندن، به کمال رساندن و تحقق بخشیدن «هر موجود» به صورت فراگیر، بر اساس اقتضای خودش را نشان می‌دهد و «不遺» تأکید می‌کند که هیچ موجودی از این فرآیند بیرون نمی‌ماند، مفهومی که در فصل یازدهم با تعبیر «成務» به شکلی فشرده‌تر و انسانی‌تر دوباره ظاهر می‌شود.

بر همین اساس در این عبارت نیز چند ویژگی مستقیماً به «ای» نسبت داده می‌شود:

راه آسمان و زمین را فرا می‌گیرد.
دگرگونی‌های آسمان و زمین را در بر می‌گیرد.
همه‌ی موجودات را به کمال می‌رساند؛ بنابراین «ای» صرفاً بستری منفعل برای موجودات توصیف نشده است.
هیچ موجودی را فرو نمی‌گذارد.


۳. «ای» آرام است، اما با همه‌ی احوال جهان ارتباط دارد.
در فصل پنجم آمده است :

鼓萬物而不與聖人同憂。

«[ای] همهٔ موجودات را برمی‌انگیزد، بی‌آنکه با غم [و نگرانی] فرزانگان شریک باشد.»

در همین راستا، در فصل دهم آمده است:

易無思也，無為也，寂然不動，感而遂通天下之故。

«ای نه از اندیشه است و نه از کنش؛ آرام و بی‌حرکت است، اما با هر برانگیختگی، با همه‌ی احوال جهان ارتباط می‌یابد.»

این دو عبارت بُعد دیگری از حقیقت «ای» را آشکار می‌کنند.

از یک سو، «ای» حقیقتی آرام، بی‌حرکت، بی‌اندیشه و ‌بی‌کنش توصیف می‌شود.

از سوی دیگر، همین حقیقت از همه‌ی احوال و دگرگونی‌های جهان جدا نیست، بلکه با آن‌ها ارتباط دارد.

اگر کتاب «ای» را در نظر بگیریم، این عبارت می‌تواند به این معنا باشد که کتاب خود بی‌اندیشه و بی‌کنش و آرام و بی‌غم است، اما هنگام مراجعه به آن، امکان فهم وضعیت‌ها را فراهم می‌کند. اما اگر به حقیقت «ای» نظر کنیم، متن از حقیقتی سخن می‌گوید که خود دستخوش تغییر و تکاپو نیست، اما همه‌ی احوال جهان با آن مرتبط‌اند.


۴. شیوه‌ی فعل «ای»

در فصل پنجم، کنفوسیوس چند عبارت پیاپی درباره‌ی شیوه‌ی فعل «ای» می‌گوید:

鼓萬物而不與聖人同憂

«[ای] همه‌ی موجودات را به جنبش در می‌آورد، بی‌آنکه با غم و نگرانیِ فرزانگان شریک باشد.»

در این عبارت، «ای» حقیقتی معرفی می‌شود که جنبش، پویایی و حرکت همه‌ی موجودات به او نسبت داده شده، بی آنکه همچون فرزانگان دچار عواطف انسانی شود. این توصیف با عبارت فصل دهم ــ «نه از اندیشه است، نه از کنش؛ آرام و بی‌حرکت است، اما با همه‌ی احوال جهان ارتباط دارد» ــ تصویری هماهنگ از شیوه‌ی فعل «ای» به دست می‌دهد: حقیقتی که در عین آرامش، در جریان همه‌ی دگرگونی‌های جهان حضور و فاعلیت دارد.

چند سطر بعد، کنفوسیوس شیوه‌ی این فاعلیت را با عبارتی بسیار کوتاه بیان می‌کند:

生生之謂易

«زایشِ پیوسته (پدید آوردن پیوسته) را ای می‌نامند.»

در زبان چینی کلاسیک، تکرار فعل (生生) بر استمرار و پایان‌ناپذیری دلالت دارد. بنابراین، «ای» نه با یک آفرینشِ یک‌باره، بلکه با زایش و حیات‌بخشیِ پیوسته معرفی می‌شود.

وقتی این سه عبارت را کنار یکدیگر قرار دهیم ــ «زایشِ پیوسته را ای می‌نامند» (生生之謂易)، «همه‌ی موجودات را برمی‌انگیزد» (鼓萬物)، «همه‌ی موجودات را به کمال می‌رساند و هیچ‌یک را فرو نمی‌گذارد» (曲成萬物而不遺) و ــ زایش و پدید آمدن پیوسته، برانگیختن و پویایی و به‌کمال‌رساندن همه‌ی موجودات به «ای» نسبت داده شده است، در حالی که خود در آرامش و دور از اندیشه و کنش توصیف می‌شود. همچنین روشن می‌شود که این حقیقت در ده‌بال حقیقتی ایستا یا صرفاً زمینه‌ای منفعل برای موجودات نیست.

۵. «ای» چیست و چه می‌کند؟

تا اینجا، بیشتر توصیف‌هایی که دیدیم صریحاً با خوانش «کتاب ای» برای ترجمه‌ی «易» سازگار نیستند؛ زیرا از «ای» به‌عنوان حقیقتی بی‌صورت، نادیدنی، فراگیر، حیات‌بخش و فراتر از چیئن و کون یاد می‌کنند. اکنون می‌توان به عبارت مشهور فصل یازدهم که بیشتر می‌تواند ویژگی‌های «کتاب ای» را نشان دهد بازگشت و آن را در پرتو این شواهد خواند :

子曰：「夫易何為者也？夫易開物成務，冒天下之道，如斯而已者也。」

«کنفوسیوس فرمود: ای چیست و چه می‌کند؟ ای، گشاینده‌ی چیزها، کامل‌کننده‌ی امور و دربرگیرنده‌ی همه‌ی راه‌های جهان است. همین است و جز این نیست.»

در این عبارت سه ویژگی دیگر برای «ای» بیان می‌شود:

開物: گشودن، آشکار کردن، به ظهور رساندن و شکوفا ساختن.
成務: به انجام رساندن، تحقق بخشیدن و کامل کردن کارها.
冒天下之道: دربرگرفتن همه‌ی راه‌های جهان.

اگر اینجا کتاب «ای» را در نظر بگیریم، این اوصاف نقش کتاب را در روشن ساختن امور، راهنمایی انسان و دربرگرفتن همه‌ی عرصه‌های زندگی بیان می‌کنند. این کارکردها را می‌توان نمود ویژگی‌های حقیقت ای در کتاب ای دانست.

متن بخش اول فصل ۴۲ دائو ده جینگ: «دائو یک را زایید؛ یک دو را زایید؛ دو سه را زایید؛ و سه هزاران چیز را زایید.»

وانگ‌بی در تفسیر فصل چهل‌ودوم «دائوده‌جینگ» ابتدا می‌نویسد:

萬物萬形，其歸一也。何由致一？由於無也。

«همه‌ی موجودات و همه‌ی صورت‌ها به "یک" بازمی‌گردند. اما این "یک" از کجا پدید می‌آید؟ از "وو" (無).»

او سپس بلافاصله ادامه می‌دهد:

由無乃一，一可謂無。

«این "یک" از وو است؛ از این رو، خودِ "یک" را نیز می‌توان وو نامید.»

این عبارت از بنیادی‌ترین گزاره‌های هستی‌شناسی وانگ‌بی است. او نمی‌گوید که «یک» حقیقتی مستقل در کنار «وو» است و نه آن را کاملاً با «وو» یکسان می‌گیرد؛ بلکه نشان می‌دهد که «یک» هیچ استقلالی از «وو» ندارد و نخستین مرتبه‌ی ظهور و تعین همان حقیقت بی‌نام است؛ این مانند دریافتی است که از «ای دارای تای‌جی است» به دست آمد.

پس از آن، وانگ‌بی ادامه‌ی زنجیره‌ی آفرینش را چنین بیان می‌کند:

有一有二，遂生乎三。從無之有，數盡乎斯。

«با پدید آمدن یک و سپس دو، سه و همه‌ی مراتب بعدی پدید می‌آیند. شمارش مراتب ظهور از وو تا اینجا پایان می‌یابد.»

در نتیجه، از آنجا که «یک از وو پدید آمده» و «همه‌ی موجودات و همه‌ی صورت‌ها به یک بازمی‌گردند.» ساختار هستی‌شناختی مورد نظر او را می‌توان چنین خلاصه کرد:

وو ⟹ نخستین تعین یا یک ⟹ جهان کثرت

از آنجا که وانگ‌بی تصریح می‌کند «یک از وو پدید می‌آید» و در عین حال «خودِ یک را نیز می‌توان وو نامید»، دریافت می‌شود که رابطه‌ی «یک» با «وو» همان «این‌همانی غیراین‌همانی» است؛ یعنی کاملاً با وو یکی نیست؛ مستقل و مجزا از آن هم نیست، بلکه مرتبه از همان حقیقت‌ است. از سوی دیگر، چون همه‌ی موجودات و همه‌ی صورت‌ها از طریق «یک» پدید می‌آیند و سرانجام به همان بازمی‌گردند، جهان کثرت نیز صرفاً چیزی مستقل از «یک» نیست که پس از پدید آمدن از آن جدا شود، بلکه در نهایت نیز به آن «بازمیگردد»؛ از این رو، جهان کثرت را نمی‌توان حقیقتی مستقل در برابر «وو» یا «یک» دانست؛ بلکه ادامه‌ی همان جریان ظهور است که منشأ آن «وو» است، در «یک» نخستین بار تجلی می‌یابد و سپس در مراتب گوناگون هستی و جهان کثرت آشکار می‌شود؛ و میان هر سه مرتبه، رابطه‌ی این‌همانی غیراین‌همانی قابل دریافت است.

این ساختار، شباهت چشمگیری با نتیجه‌ای دارد که از بررسی ایده‌نگار «ای»، سنت ای‌وی و رساله‌های کنفوسیوسی به دست آمد؛ یعنی حقیقت بنیادین، نخستین رکن پایدار آفرینش و جهان ظهور.

اگر یافته‌های حاصل از بررسی ایده‌نگار کهن، «لیه‌دْزو»، شرح «جانگ‌ژان»، رساله‌ی «شکافتن رمز چیئن»، تفسیر «جِنگ‌شوئن»، «ده‌بال»، «دائو ده جینگ» و نیز تفسیر فلسفی «وانگ‌بی» در کنار یکدیگر قرار گیرند، صرفاً مجموعه‌ای از شباهت‌های پراکنده دیده نمی‌شود، بلکه با وجود تفاوت در زمان، مکتب و شیوه‌ی بیان، همگی ساختاری واحد را ترسیم می‌کنند. این ساختار مشترک را می‌توان در سه مرتبه‌ی اصلی خلاصه کرد:

۱. حقیقت بنیادین و بسیط : حقیقتی که منشأ همه‌ی مراتب هستی است؛ این مرتبه در ایده‌نگار با منشأ ناپیدای نور، در «لیه‌دْزو» و شرح جانگ‌ژان با «تای‌ای»، در سنت ای‌وی با معنای نخست «ای»، در «ده‌بال» با «ای» در رأس زنجیره‌ی آفرینش، در دائو ده جینگ با «دائو» و در فلسفه‌ی وانگ‌بی با «وو» (無) متناظر است.

۲. رکن پایدار آفرینش یا نخستین مرتبه‌ی ظهور و تجلی : مرتبه‌ای که حقیقت بنیادین از طریق آن وارد قلمرو ظهور می‌شود و نظام آفرینش بر آن استوار می‌گردد، بی‌آنکه حقیقتی مستقل از مرتبه‌ی نخست باشد. این مرتبه در ایده‌نگار با «ماه»، در سنت ای‌وی و تفسیر جِنگ‌شوئن با «بوای»، در «ده‌بال» با «تای‌جی» و در دائو ده جینگ و فلسفه‌ی وانگ‌بی با «یک» (一) متناظر است.

۳. جهان ظهور و تجلی : مرتبه‌ی پیدایش همه‌ی صورت‌ها، دگرگونی‌ها و موجودات که از نخستین مرتبه‌ی ظهور آغاز می‌شود و در تجلیات بی‌شمار جهان هستی ادامه می‌یابد. این مرتبه در ایده‌نگار با «پرتوهای نور»، در سنت ای‌وی و تفسیر جِنگ‌شوئن با «بیان‌ای»، در «ده‌بال» با زایش یین و ینگ، چهار صورت، هشت سه‌خطی و تکمیل این فرآیند در جهان و در دائو ده جینگ و فلسفه‌ی وانگ‌بی با «دو، سه و ده‌هزار موجود» بیان شده است.

در این خوانش، حقیقت بنیادین، نخستین مرتبه‌ی ظهور و جهان کثرت، سه واقعیت مستقل در کنار یکدیگر نیستند، بلکه سه مرتبه یا سه شأن از یک حقیقت واحدند؛ حقیقتی که در مرتبه‌ی نخست فاقد هرگونه تعین است، در مرتبه‌ی دوم به صورت نخستین اصل پایدار آفرینش ظهور می‌یابد و در مرتبه‌ی سوم به صورت تجلیات بی‌پایان جهان آشکار می‌شود.

همچنین مجموعه‌ی شواهد بررسی‌شده نشان می‌دهد که کاربرد مطلق واژه‌ی «ای» در سنت‌های گوناگون، بیش از هر چیز به همان حقیقت بنیادین اشاره دارد؛ حقیقتی که در «لیه‌دْزو» عالی‌ترین مرتبه‌ی هستی است، در شرح جانگ‌ژان مرتبه‌ی فاقد هرگونه تعین است، در رساله‌ی «شکافتن رمز چیئن» بدون هیچ قیدی تنها با واژه‌ی «ای» معرفی می‌شود، در «ده‌بال» در بالاترین مرتبه و پیش از آغاز زنجیره‌ی زایش قرار می‌گیرد و در دائو ده جینگ و فلسفه‌ی وانگ‌بی نیز بیشترین هماهنگی را با «دائو» و «وو» به عنوان حقیقت بی‌تعین دارد. در مقابل، هنگامی که سخن از رکن پایدار نظام آفرینش یا از جهان دگرگونی‌هاست، متون با افزودن قید یا معرفی مراتب بعدی، این شئون را از حقیقت بنیادین جدا می‌کنند.

از این رو، می‌توان نتیجه گرفت که «ای» در کاربرد بنیادین خود، نام حقیقت مطلق و منشأ همه‌ی مراتب هستی است و «بوای»، «تای‌جی»، «بیان‌ای» و دیگر مراتب آفرینش، نه معانی مستقل واژه‌ی «ای»، بلکه شئون، مراتب ظهور و تجلیات گوناگون همان حقیقت واحدند.

نخستین مرتبه، حقیقتی است که منشأ همه‌ی مراتب هستی است، همه‌ی مراتب در حضور او و مرتبه‌ای از تجلی خود آن هستند، با اینحال خود در هیچ مرتبه‌ای از کثرت قرار نمی‌گیرد.

در حکمت هندی و اسلامی نیز مفاهیمی بسیار همسو با این مرتبه دیده می‌شود:
در اوپانیشادها، برهمن حقیقتی است که همه‌ی جهان در او حضور دارد و همه‌ی موجودات تجلی همان حقیقت دانسته می‌شوند.
و در حکمت اسلامی، مقام ذات الهی که یگانه‌، بسیط و بی‌نیاز مطلق است، در بالاترین مرتبه و همراه با سایر مراتب وجود است، از چیزی زاده نشده و چیزی از او زاده نشده است و هیچ چیز مانند او نیست.

در مقاله‌ای به نام «بررسی تطبیقی وحدت وجود و موجود از نظر ابن عربی و اوپانیشادها» به نقل از آشتیانی، سه اعتبار برای وجود بیان شده است که با سه مرتبه‌‌ی بررسی شده‌ هماهنگ است :

۱. وجود محض وبحت و صرف كه مرتبه‌ی لا تعين، كنز مخفی، غيب الغيوب، عنقای مغرب، مقام لااسم و لارسم له است كه عبارت از همان ذات است.

۲. وجود مطلق كه عبارت است از وجود منبسط، حق مخلوق به، فيض مقدس و صادر اول است. وجود در اين مرتبه دارای ويژگی های زير است.
الف.لا به شرط است.
ب. صرافت محض ندارد.
ج. از حدود ماهوی بری است .
د. فعل حق است.

۳. وجود مقيد كه اثر حق تعالی و ما هوی است، متكثر است و در همه‌ی ماهيات امكانی ساری است.

با وجود تفاوت زبان، فرهنگ و شیوه‌ی بیان فلسفی گوناگون، سنت‌های چینی، هندی و اسلامی، هر یک به شیوه‌ی خاص خود، سه مرتبه‌ی اصلی برای هستی قائل شده‌اند: حقیقت بنیادین، نخستین تعین یا رکن پایدار آفرینش، و جهان ظهور و کثرت. پژوهش حاضر نشان می‌دهد که واژه و مفهوم «ای» نیز، دست‌کم در لایه‌ای بنیادین از سنت فلسفی و عرفانی چین، در چارچوب همین جهان‌بینی قابل فهم است. بر این اساس، «ای» صرفاً به معنای «تغییر» یا حتی «کتاب تغییرات» نیست، بلکه نام حقیقتی است که همه‌ی مراتب هستی تجلی آن هستند و در هیچ مرتبه‌ای از آن جدا نمی‌شوند. از این منظر، «بوای - بی‌تغییر و ثابت» و «بیان‌ای - تغییر و دگرگونی» نه دو معنای مستقل در کنار «ای»، بلکه دو شأن از ظهور همان حقیقت بنیادین‌اند؛ یکی در مقام اصل پایدار آفرینش و دیگری در مقام تجلیات بی‌پایان آن در جهان کثرت.

۱. متون اولیه‌ی چینی

ای‌جینگ و ده‌بال (易經 / 十翼)
منبع اصلی مباحث هستی‌شناسی کنفوسیوسی، به‌ویژه عبارات «易有太極» و «生生之謂易».

لیه‌دْزو (列子)
کهن‌ترین شاهد برای کاربرد هستی‌شناختی «ای» در مقام عالی‌ترین مرتبهٔ هستی.

دائوده‌جینگ (道德經)
مبنای تطبیق ساختار «دائو ← یک ← دو ← سه ← همهٔ موجودات».

ای‌وی: رسالهٔ «شکافتن رمز چیئن» (易緯·乾鑿度)
مهم‌ترین منبع پژوهش برای سه معنای «ای» و نظام «پنج تای».

شووِن جیه‌زی (說文解字)
یکی از مهم‌ترین مستندات معنای «تغییر» برای ای، شرح واژگان شووِن از دوره‌ی هان است که ایده‌نگار «ای» را با تصویر «آفتاب‌پرستی که پوست می‌اندازد» تفسیر می‌کند.

۲. منابع کلاسیک چینی

جانگ‌ژان (張湛)
کهن‌ترین شرح برجای‌مانده بر لیه‌دْزو و منبع اصلی تفسیر «تای‌ای».

جِنگ‌شوئن (鄭玄)
از مهم‌ترین مفسران کلاسیک که تعبیر «ایِ جیان» و خوانش سه‌گانهٔ «ای» را تثبیت کرده است.

وانگ‌بی (王弼)
برای تبیین نسبت «وو»، «یک» و جهان کثرت در سنت فلسفی دائویی.

هان کانگبو (韓康伯)
از مهم‌ترین شارحان ای‌جینگ و ده‌بال در سنت تفسیری وانگ‌بی.

۳. پژوهش‌های معاصر

اسماعیل رادپور
برای درک بهتر ایده‌نگار کهن «ای»، معنای حقیقی آن و نقد برداشت رایج از معنای آن.

سید جلال‌الدین آشتیانی
برای تطبیق مفاهیم هستی‌شناختی سنت اسلامی با نتایج این پژوهش.

۴. منابع تطبیقی

اوپانیشادها، مخصوصاً بریهدآرنیکه
برای مقایسهٔ ساختار سه‌مرتبه‌ای برهمن، آتمن و جهان موجودات.

سنت حکمت اسلامی
(بر پایه‌ی قرآن، روایت‌های معصومین و مفاهیم ارائه شده توسط عرفا و حکمای اسلامی؛ از جمله عزیزالدین نسفی، ابن‌عربی، سهروردی، ملاصدرا و آشتیانی)؛ برای مقایسه‌ی هستی‌شناسی مطرح شده و مراتب حقیقت مطلق، نخستین تجلی و عالم کثرت.