ای (易): از ایده‌نگار تا هستی‌شناسی تطبیقی چین، هند و اسلام

واکاوی مفهوم بنیادین «ای» (易) فراتر از ترجمه‌های رایج، با استناد به ایده‌نگار کهن، متون باطنی دودمان هان، و تطبیق آن با هستی‌شناسی اسلامی و هندی برای تبیین معنای تجلی و آفرینش بی‌پایان.

درآمدی بر معنای حقیقی «ای»

معنای کامل واژه‌ی «ای» در یک واژه نمی‌گنجد، اما می‌توان آن را «تجلیات بی‌پایان» یا «آفرینش بی‌پایان» معنا کرد: «تجلی و ظهور ذات خداوند در آفرینش بی‌پایانِ هستی، از طریق انسان کامل».

نقد ترجمه‌ی رایج

این واژه معمولاً به «تغییر» یا «تغییرات» ترجمه شده است. این نام‌گذاری رایج، ریشه در کتابی از دورهٔ دودمان هان دارد که برگرفته از تصویر «آفتاب‌پرستی است که پوست می‌اندازد». با این‌حال، تجلیات یا آفرینش بی‌پایان، معنای تغییر را نیز در بر می‌گیرد، اما از منظری حقیقی و نه تغییری که آفتاب‌پرست نمایان می‌کند. اسماعیل رادپور در مقاله‌ی خود با عنوان معانی تمثیلی یی در یی‌جینگ، این تفسیر (آفتاب‌پرست) را کاملاً اشتباه می‌داند و علت آن را دسترسی‌نداشتنِ مؤلفِ آن لغتنامهٔ کهن (حکیم بزرگ دودمان هان) به ایده‌نگار اصلی این واژه عنوان می‌کند.

تحلیل ایده‌نگار و معانی مشهور «ای»

شش معنای مشهور «ای»

وی در این مقاله به تحلیل ایده‌نگار اصلی پرداخته و شش معنای مشهور ارائه‌شده برای «ای» توسط سایر محققین را برمی‌شمارد: ۱- آفتاب‌پرست؛ «یی» به مثابه «یی» (蜴). ۲- مهر و ماه؛ «یی» به مثابه ترکیب日 (خورشید) و月 (ماه). ۳- تابشِ خورشید یا ماه؛ «یی» به مثابه 日 (یا 月) به همراه 彡. ۴- ریختنِ آب از ظرف؛ «یی» به مثابه 皿 به همراه 彡. ۵- بخشش؛ «یی» به مثابه «تْسی» (賜). ۶- سَریانِ نَفَسِ کیهانی؛ «یی» به مثابه 日 به همراه 氣.

تصویر زیر که ایده‌نگار کهن «ای» شامل چیزی شبیه به یک نیم‌دایره (نماد ماه یا شب در زبان چینی) در یک سو و سه خط مایل و رو به پایین (彡) است که پرتوهای بی‌پایان و پیوسته‌ی نور را نشان می‌دهد: «ماهی که نور خود را به پایین می‌تاباند و چیزها پدیدار می‌شوند».

در وی معنای «تجلیات بی‌پایان» را برای واژه‌ی ای بر اساس این ایده‌نگار، متون کهن تفسیری چین و معانی عرفانی بر می‌گزیند.

گواهی از منابع معتبر کهن

استناد به متون باطنی و تفاسیر کلاسیک برای درک بهتر معنای «ای».

متون باطنی و روایت جِنگ شوئِن: یک نام، سه معنا

در یکی از متون باطنی دودمان هان، موسوم به «ای‌ویِ چیِن زائو دو» (رساله‌ی پودِ ای، شکافتن رمز آسمان)، عبارتی بنیادین در باب معنای «ای» آمده است. بعدها جِنگ شوئِن، مفسر بزرگ اواخر هان (۱۲۷–۲۰۰ میلادی)، این عبارت را نقل کرده و شرح می‌دهد: «ای (易) یک نام است که سه معنا را در خود دارد: نخست، بسیط/ساده/آسان (易簡)؛ دوم، دگرگونی و تغییر (變易)؛ و سوم، تغییرناپذیری و ثبات (不易).»

تأملی بر معنای «بسیط و ساده»

«Yì Jiǎn» معمولاً به معنای «سادگی و آسانی» ترجمه می‌شود. اما با توجه به حکمت شارحان ای‌جینگ و دائو ده جینگ، این سادگی ریشه در «بسیط، بی‌جزء و غیر مرکب بودن» ذاتی دارد. «بسیط» به معنای بی‌جزء و گسترده است. چیزی که همه‌جا را پر کرده، می‌تواند بی‌جزء باشد و حاصل ترکیب اجزای مختلف نباشد، زیرا اگر جایی از آن خالی باشد، خللی در آن وجود دارد و دیگر ساده و بسیط نیست. این معنا با واژه‌ی «صمد» در اسلام و «برهمن» در هندوئیسم هماهنگ است. «برهمن» از ریشه‌ی «برهم» به معنای «گسترده و گسترنده» است و «صمد» که توصیف اصلی خداوند است (الله الصمد)، به معنای چیزی است که هیچ جای خالی ندارد، مرکب نیست، گسترده و فراگیر است و از این رو، چیزی از آن زاده نمی‌شود و خود نیز از چیزی زاده نشده است. این معنا با «منشأ ناپیدایِ تأمین‌کنندهٔ نورِ ماه» در ایده‌نگار «ای» که غایت سادگی و گستردگی را نشان می‌دهد، کاملاً هماهنگ است.

روایت «ده‌بال»: آفرینش بی‌پایان

در رساله‌ی «تفسیر بزرگ» از مجموعه‌ی «ده‌بال» (شی‌سی ژوآن) که به کنفوسیوس و شاگردانش منسوب است، می‌خوانیم: «ای (易) به معنای زایش در زایش (生生) است.» یعنی آفرینش در آفرینش، یا آفرینش بی‌پایان. در ادامهٔ همان بخش، فرآیند آفرینش چنین شرح داده شده است: «ای دارای تای‌جی (غایت برتر) است؛ این، دو حالت اصلی (یین و یانگ) را زایید؛ دو حالت، چهار صورت را زایید؛ چهار صورت، هشت سه‌خطی را زایید.»

نقد خوانش «ای» صرفاً به معنای تغییر

اگر «ای» را صرفاً به معنای «تغییرات» بگیریم، ترجمهٔ جمله چنین می‌شود: «تغییرات دارای غایتِ برتر (تای‌جی) است». به این ترتیب، تغییرِ ناپایدار، بالاتر از رکنِ واحد و پایدارِ هستی قرار می‌گیرد. این خوانش منطقی به نظر نمی‌رسد، زیرا یکی از بنیادی‌ترین ویژگی‌های غایت برتر، بی‌تغییری و ثبات آن است. اما اگر معنای «بسیط» برای «ای» در نظر گرفته شود، متن عمیقاً معنادار می‌شود: «امر بسیط (ای)، واجد غایت برتر و رکن ثابت و واحد آفرینش (تای‌جی) است.» در این صورت، «ای» دیگر به معنای تغییر نیست، بلکه به معنای حقیقت متعالی و ذات خداوند است. همچنین دقت شود که واژه‌ی «زایید» برای عبارت اول نیامده و گفته شده: «ای واجد تای‌جی است»؛ این عبارت نوعی از معیت و «این‌همانیِ غیراین‌همانی» را نشان می‌دهد که یادآور رابطهٔ میان «برهمن» و «آتمن» است.

سه مفهوم اصلی و تطبیق با سنت‌های حکمی

تبیین سه تجلی مفهوم «ای» و هماهنگی آن با هستی‌شناسی اسلامی، دائویی و هندی.

۱. ذات الهی (برهمن، دائو، صمد)

نخستین مفهوم، اشاره به ذات خدا، دائو، یا برهمن است که با معنای «بسیط و ساده» و «منشأ ناپیدای نور ماه» در ایده‌نگار هماهنگ است. این معنا در سنت‌های مختلف چنین طنین‌انداز است: در دائو ده جینگ: «دائویی که بتوان نامی بر آن نهاد، دائو نیست.» در اوپانیشاد کِنا: «ذاتی که گویائی به او نمی‌رسد و او به گویائی می‌رسد، همان را برهم بدان.» و در قرآن کریم: «خدا پاک و منزّه است از آنچه وصف می‌کنند.»

۲. واسطهٔ فیض و انسان کامل (آتمن، عقل اول)

دومین معنا، «نفْس انسان»، «انسان کامل»، «عقل اول» یا «نَفَس رحمانی» است که از مفهوم «ماه» در ایده‌نگار و معنای «ثابت و تغییرناپذیر» در تفسیر جِنگ شوئِن دریافت می‌شود. این معنا با «آتمن» (نَفَس هستی‌بخش) در هندوئیسم که تجلی کامل وجود محض «برهمن» است، هماهنگ است. این معنا با «یک» در گذاره‌ی «دائو، یک را حیات بخشید» (فصل ۴۲ دائو ده جینگ) یکسان است. تفسیر وانگ‌بی بر این خط بسیار روشنگر است: «همهٔ چیزها از «هستن» زاده می‌شوند، امّا سرآغاز «هستن» همان «نامتعیّن/ساده و بسیط محض» است که ریشه و بنیاد [یک] است.»

۳. کثرت و آفریده‌های بی‌شمار

سومین معنا، «آفریده‌های بی‌شمار و تجلیات بی‌پایان» است که برگرفته از «سه شعاع نور» در ایده‌نگار، معنای «متغیر» در منابع کهن، و معنای «زایش در زایش» در متون کنفوسیوسی است. این معنا، بیانگر تجلیات بی‌شماری است که در واقع تجلی ذات خداوند در آفریده‌ها و جهان کثرت است.

بازتاب در عرفان اسلامی و تطبیق نهایی

تطبیق سه مفهوم «ای» با مراتب وجود در عرفان اسلامی و بازخوانی فرآیند تجلی در دائو ده جینگ.

تطبیق معنای «ای» با هستی‌شناسی از نظر فلسفه و عرفان

این سه مفهوم کاملاً با مراتب وجود از نظر عرفا منطبق است. به نقل از کتاب «هستی از نظر فلسفه و عرفان»، آیت‌الله آشتیانی سه اعتبار برای وجود برمی‌شمارد: ۱- وجود محض و صرف که مرتبهٔ لاتعیّن، غیب الغیوب و ذات است. ۲- وجود مطلق که عبارت است از وجود منبسط، فیض مقدس و صادر اول. ۳- وجود مقید که اثر حق تعالی است، متکثر بوده و در همهٔ ماهیات امکانی ساری است.

فرآیند تجلی در دائو ده جینگ

لائودزو در دفتر ۴۲ از دائو ده جینگ، این فرآیند تجلی و آفرینش را چنین بیان می‌کند: دائو، یک را آفرید (تعین نخست، انسان کامل، آتمن). یک، دو را آفرید (یین و یانگ). دو، سه را آفرید (برهم‌کنش یین و یانگ). و سه، هزاران چیز را آفرید (همهٔ آفرینش بی‌پایان). این زنجیره، بازتابی دقیق از بینش ارائه‌شده در ای‌جینگ است و هستی‌شناسی اسلامی، دائویی و هندی را در توضیح «ای» هم‌صدا می‌کند.